"Jeżeli
otrzymałeś czegoś więcej
niż inni w postaci dobrego
zdrowia,
uzdolnień, energii, sukcesów,
radosnego dzieciństwa,
harmonijnej
atmosfery domowej, nie traktuj tego
jako
oczywiste.
Należysz do ludzi szczęśliwych
a zatem powołany
jesteś,
aby wiele ofiarować innym..."
/ Albert
Schweitzer /
Celem świadomych
oddziaływań dyd.-wych. w stosunku do uczniów ze specjalnymi
potrzebami edukacyjnymi jest odpowiednie rozpoznanie tych potrzeb.
Jest to jeden z elementów współczesnej diagnozy i obowiązującego
programu nauczania. Potrzeby specjalne to wszystkie potrzeby dziecka
wynikające z jego funkcjonowania, w tym z rodzaju
niepełnosprawności. Rozpoznając potrzeby specjalne u swoich
uczniów, nauczyciel powinien poznać dziecko poprzez zbieranie
informacji z różnych obszarów jego funkcjonowania, a więc:
sytuacji rodzinnej, zdrowotnej, zainteresowań, poprzednich
doświadczeń dziecka, wiadomości i umiejętności. ( co nie jest takie oczywiste, i sprowadza się jedynie do ideału na papierze)
Podstawą pracy
dydaktyczno -wychowawczej z dzieckiem o obniżonej sprawności
intelektualnej jest obecnie program szkoły masowej. Treści
programowe są zatem jednakowe i obowiązkowe dla wszystkich uczniów
w klasie, jednakże w przypadku uczniów z niepełnosprawnością
intelektualną konieczna jest ich modyfikacja w zależności od
możliwości danego dziecka.
DZIECI Z
TRUDNOŚCIAMI W UCZENIU SIĘ
Wśród uczniów
szkoły masowej można spotkać dzieci, które nie są w stanie bez
specjalnej pomocy sprostać wymaganiom programowym, są one określane
mianem "dzieci z trudnościami w uczeniu się" stąd
konieczność modyfikacji tych programów w zależności od dynamiki
rozwoju dziecka, przebiega on bowiem w sposób nietypowy, odmienny,
dysharmonijny. Odmienność ta polega na tym, iż osiągnięcia
rozwojowe dzieci w jednych funkcjach można określić jako bardzo
wysokie, podczas gdy w innych jako niskie, a nawet bardzo niskie.
Dokonując
charakterystyki uczniów z trudnościami w uczeniu się należy
podkreślić, że termin ten odnosi się najczęściej do dzieci,
które:
cechują się
poziomem intelektualnym w granicach normy, nieco poniżej i także
powyżej niej,
przejawiają
zaburzenia w zakresie jednego lub więcej podstawowych procesów
psychicznych tzn. w sferze procesów orientacyjnych, poznawczych,
motorycznych,
trudności w
uczeniu się przybierają różną postać, powiększają się i
nasilają, gdy brak właściwego postępowania z dzieckiem i
redukują się oraz osłabiają, gdy dziecko uzyskuje odpowiednią
pomoc,
wymagają - w celu
ich złagodzenia lub usunięcia - całkowicie odmiennego,
specjalnego postępowania w procesie kształcenia i wychowania.
Tak więc
podstawowym problemem tych dzieci jest fakt, iż częściej niż
rówieśnicy - z trudem radzą sobie z pewnego typu zmianami w
otoczeniu fizycznym i społecznym, a więc znacznie trudniej (
czasami wcale ) przystosowują się do tych zmian a w konsekwencji
nie najlepiej funkcjonują tzn. czują się gorzej i nie spełniają
w zadawalającym stopniu wielu wymagań oraz stawianych im oczekiwań.
To jak dziecko
poradzi sobie ze zmianami wokół niego, czy się do nich dostosuje,
czy nie, czy sprosta stale pojawiającym się nowym oczekiwaniom
formułowanym przez otaczających je ludzi, czy nie zależy jednak
nie tylko od niego samego, od możliwości jego organizmu. Zależy
przede wszystkim od dorosłych, i to od ważnych dla niego dorosłych
( rodziców i nauczycieli ), a w miarę dorastania także od
stosunków z rówieśnikami. Tworzony przez innych ludzi wokół
dziecka, szczególnie właśnie przez osoby znaczące klimat,
atmosfera emocjonalna decydują o jego rozwoju - i to zarówno o
kierunku tego rozwoju, jak i o jego tempie i dynamice. Zatem to od
innych ludzi zależy czy dziecko poradzi sobie z trudną sytuacją
tzn. opanuje jeszcze jeden sposób na dobre, skuteczne zachowanie,
czy też sobie nie poradzi i w efekcie nauczy się jeszcze jednego
sposobu ucieczki z trudnej sytuacji. Zasadniczym problemem dzieci z
trudnościami w uczeniu się jest, jak sama nazwa wskazuje utrudnione
radzenie sobie z wymaganiami szkolnymi, nie są to jednak dzieci
upośledzone umysłowo ani nawet opóźnione w rozwoju lecz nieco
wolniej , ale przede wszystkim inaczej rozwijające się. Mogą
natomiast stać się dziećmi upośledzonymi w rozwoju, jeżeli
otaczający je ludzie nie zauważą tej inności i nie dostosują do
niej swojego postępowania. Zaburzenia w zachowaniu oraz trudności w
uczeniu mogą dotyczyć:
sfery ruchowej i
mowy, a więc dziecko nie opanowało w pełni różnych umiejętności
związanych z nawiązywaniem i podtrzymywaniem kontaktu z innymi
ludźmi, jest mało sprawne i mało zaradne;
sfery poznawczej,
dziecko nie w pełni prawidłowo odbiera i przetwarza stale
napływające z własnego organizmu i z otoczenia informacje, ma
trudności ze skupieniem uwagi czy korzystaniem z własnych
doświadczeń ( utrudnione przypominanie );
sfery jego przeżyć,
czyli kontroli nad emocjami, odporności na podwyższone w
sytuacjach trudnych napięcie emocjonalne. Dziecko jest więc albo
nadaktywne emocjonalnie, tzn. reaguje bardzo silnie na drobne nawet
trudności w działaniu, na trudności z kontrolowaniem swoich
emocji, często przechodzi od jednego do drugiego stanu
emocjonalnego w sposób dla dorosłego niezrozumiały, albo też
dziecko sprawia wrażenie jakby go nic nie interesowało, jest ciche
i spokojne; jego reakcje emocjonalne są słabo zróżnicowane,
także nieadekwatne do sytuacji.
Natomiast zakłócenia
w funkcjonowaniu ośrodkowego układu nerwowego u tych dzieci
stanowi:
rozpraszalność
uwagi,
nadruchliwość,
perseweracja, czyli
trudności w przechodzeniu z jednej aktywności w drugą.
Charakteryzując
dzieci z trudnościami w uczeniu się , które można określić
mianem dzieci z pogranicza między prawidłowym funkcjonowaniem a
upośledzeniem umysłowym, należy podkreślić iż istnieje szereg
właściwości wskazujących i ułatwiających rodzicom i
nauczycielom zorientowanie się , co stanowi podstawową trudność
dla dziecka, co jest jego główny problem, a co tylko dodatkiem,
tzn. pojawia się sporadycznie, w pewnych okolicznościach:
1)
dziecko odczytuje
wyraz KOS jako SOK,
odczytuje b jako p;
d jako p; b jako d; n jako u,
w głośnym
czytaniu opuszcza, dodaje, zniekształca słowa, np. się odczytuje
jako nie,
według opinii
słuchającego, umie przeczytać tekst ( bo szybko domyśla się, o
co w nim chodzi dalej ),ale z trudem odczytuje wskazane palcem
słowo, z trudem też wymienia kolejne składające się na dane
słowo litery;
2)
przepisując z
tablicy, pisze w zeszycie 82 zamiast28,
wykonuje poprawnie
dodawanie i odejmowanie w pamięci, ale ma trudności z zapisaniem
wyników,
nagle ( dla
dorosłego ) nie umie wykonać jakiegoś działania, które
wykonywało poprawnie poprzedniego dnia, np. w ogóle nie pamięta
tabliczki mnożenia, którą -
zdawałoby się -
już dobrze opanowało,
zapytane po chwili
o to samo udziela nieprawidłowej odpowiedzi, choć poprzednio była
to odpowiedź poprawna;
3)
dziecko często
udziela tej samej odpowiedzi na kilka różnych pytań, zadawanych
kolejno po sobie,
rysuje stale to
samo i nie potrafi tej czynności przerwać, np. rysuje kilka takich
samych obiektów koło siebie np. statki, domki...,
zadaje niekończące
się pytania, zanudza nimi otoczenie, ale wcale nie wydaje się być
zainteresowane uzyskaniem na nie odpowiedzi, udzielona odpowiedź
nie ma większego wpływu na treść następnego pytania;
4)
dziecko ma szeroko
rozbudowane słownictwo, jest ono zbliżone do słownictwa
otaczających je dorosłych , ale ma spore trudności z określeniem,
np. czasu danego czasownika albo z wypisaniem z czytanki wszystkich
przymiotników i przysłówków,
zaczyna mówić jak
gdyby "od połowy myśli",
myli określenia
typu wczoraj i dzisiaj;
5)
w wielu sytuacjach
mówi bardzo głośno i swobodnie, nie zauważając, że komuś może
to przeszkadzać albo że tak nie wypada,
jest niekiedy
bardzo gadatliwe, dorosłemu zwykle trudno uciszyć je czy skierować
jego uwagę na coś innego,
śmieje się,
często niezbyt adekwatnie do sytuacji;
6)
bardzo szybko
rozprasza się, nawet pod wpływem drobiazgów, bardzo słabych
bodźców, jego uwaga jest bardzo delikatna i krucha,
jednocześnie jest
bardzo nieuważne, z trudem skupia się, z trudem koncentruje swoja
uwagę nawet na rzeczach bardzo dla niego ważnych, np. cierpliwym
wysłuchaniu polecenia czy wyjaśnienia nauczyciela dotyczącego
sposobu działania w trakcie pisania sprawdzianu ( co i jak zrobić
).
Generalnie trudności
dziecka dają się sprowadzić do następujących :
dziecko patrzy, a
nie dostrzega tego, co najważniejsze , czy też tego, o co akurat
chodzi dorosłemu / przywiązuje zbyt wiele uwagi do zbyt wielu
rzeczy naraz /;
dziecko słucha,
ale znów nie dociera do niego, to co ma dotrzeć zgodnie z intencją
dorosłego/ jeżeli nawet koncentruje się na czymś, to na bardzo
krótko i bardzo powierzchownie /;
dziecko niewiele
pamięta z tego, co mu się tłumaczy, nie może sobie czegoś
przypomnieć akurat wtedy, gdy tego oczekuje dorosły;
dziecko nie robi
tego, co akurat ma robić, ani w taki sposób, jak się od niego
oczekuje;
reaguje często
zbyt silnie całym sobą - i ciałem i umysłem / osłabiona jest
kontrola motoryczna
Nie wszystkie wyżej
wymienione grupy przejawów świadczą jednoznacznie o tym, iż mamy
do czynienia z dzieckiem "z pogranicza". Jednakże:
im więcej takich
przejawów dotyczy dziecka,
im bardziej są one
nasilone i nasilają się w miarę upływu czasu,
im dłużej trwają,
utrzymują się,
im bardziej
powiązane są z występowaniem określonych sytuacji zewnętrznych,
tym większa pewność, iż mamy do czynienia z dzieckiem z
trudnościami w uczeniu się, które może być niekiedy bardzo
nieszczęśliwe, zmęczone i obciążone, bowiem jest zmuszone do
podejmowania wielu prób poradzenia sobie i spełnienia wszystkich
oczekiwań stawianych mu przez dorosłych, jednakże często bez
pozytywnego skutku.
Dokonując
charakterystyki problemów, na które napotykają dzieci z
trudnościami w uczeniu się - ze względu na dominujący typ objawów
wyróżnia się :
Zespół
niezgrabności ruchowej.
Zespoły
nadpobudliwości psychoruchowej:
nadruchliwość,
nadpobudliwość
emocjonalna,
nadpobudliwość
poznawcza.
Swoiste trudności
w uczeniu się:
zaburzenia uczenia
się czytania / dysleksja /,
zaburzenia uczenia
się pisania / dysgrafia /,
zaburzenia uczenia
się matematyki / dyskalkulia /.
Jak nauczyciel
powinien reagować na potrzeby ucznia z trudnościami w czytaniu i
pisaniu?
stosować metody
odpowiednie do potrzeb i możliwości każdego ucznia,
zapewnić trening
usprawniający zaburzone czynności,
uczniom leworęcznym
zapewnić odpowiednie narzędzia do pisania,
nie stawiać
uczniów w zbyt trudnych dla nich sytuacjach,
nie dopuścić do
wystąpienia blokady emocjonalnej,
wygospodarować
trochę czasu tylko dla konkretnego ucznia,
zapewnić zajęcia
dodatkowe,
uwzględnić
indywidualizację treści nauczania /opracować indywidualny program
nauczania dostosowany do możliwości danego dziecka /,
zapewnić
odpowiedni system oceniania / ocena ma informować o postępach, nie
może być karą za błędy /,
w odpowiedni sposób
poinformować klasę, dlaczego zajmujemy się uczniem w sposób
szczególny,
współpracować z
rodzicami.